Sắc lệnh số 149/SL do Chủ tịch Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ban hành nhằm quy định chi tiết về chính sách ruộng đất. Đây là một văn bản pháp lý quan trọng trong thời kỳ kháng chiến kiến quốc, hướng tới mục tiêu bồi dưỡng lực lượng vật chất và tinh thần cho nông dân, đẩy mạnh sản xuất nông nghiệp và phục vụ đắc lực cho sự nghiệp kháng chiến của dân tộc.

Phạm vi và đối tượng áp dụng của Sắc lệnh

Sắc lệnh áp dụng đối với các quan hệ sở hữu, sử dụng ruộng đất, vay mượn tài sản trong nông nghiệp trên phạm vi cả nước, ngoại trừ ruộng muối và ruộng đất thuộc các vùng dân tộc thiểu số (sẽ có quy định riêng sau). Đối tượng điều chỉnh trực tiếp bao gồm địa chủ, phú nông, tá điền, nông dân không có ruộng hoặc thiếu ruộng, cùng các cơ quan, tổ chức quản lý và thực thi chính sách ruộng đất từ trung ương đến địa phương.

Chính sách giảm tô và quy định về lĩnh canh ruộng đất

• Chính sách giảm tô: Tất cả địa chủ, phú nông và các đoàn thể có ruộng đất cho phát canh thu tô đều phải thực hiện giảm tô. Mức giảm chung là 25% dựa trên mức tô trước Cách mạng tháng Tám. Trường hợp tô trước đó quá nặng, phải giảm sâu hơn để đảm bảo địa tô sau giảm không vượt quá 1/3 tổng sản lượng thu hoạch. Đối với ruộng đất xấu, khó canh tác, mức giảm có thể lên tới 50% hoặc cao hơn do Nông hội hoặc hội nghị nông dân bình nghị quyết định.
• Nghiêm cấm các khoản phụ thu: Chủ ruộng không được thu bất kỳ khoản địa tô phụ nào ngoài địa tô chính; nghiêm cấm việc thu tô đồng loạt, thu tô trước vụ canh tác, tô khống, tô nhân công hoặc tô đất thổ cũ. Chủ ruộng tuyệt đối không được tăng tô vì bất kỳ lý do gì.
• Thoái tô và hoàn trả tiền công: Những chủ ruộng chưa thực hiện giảm tô hoặc giảm chưa đúng mức theo Sắc lệnh số 78-SL ngày 14 tháng 7 năm 1949 phải tính toán lại để trả lại số tô đã thu thừa cho nông dân (thoái tô), đồng thời phải thanh toán đầy đủ các khoản tiền công đã quịt của người lao động.
• Miễn, giảm tô do thiên tai, địch họa: Tá điền bị thiệt hại do thiên tai hoặc chiến tranh sẽ được chủ ruộng giảm tô thêm hoặc miễn hẳn tô dựa trên sự bình nghị của Nông hội.
• Trường hợp đặc biệt được miễn giảm ít hoặc không giảm: Đối với người có ít ruộng không tự cày cấy được phải phát canh, nhưng có mức sống từ trung nông trở xuống (như gia đình liệt sĩ, thương binh nghèo, người già cả, tàn tật, mồ côi, hộ thiếu sức lao động...), việc giảm tô sẽ do Nông hội dàn xếp trên cơ sở thỏa thuận và không áp dụng quy định thoái tô.
• Quy định về lĩnh canh ruộng đất: Chủ ruộng và tá điền bắt buộc phải lập giao kèo lĩnh canh với thời hạn tối thiểu là 5 năm. Chủ ruộng không được yêu cầu tá điền nộp tiền đặt cọc và nghiêm cấm chế độ quá điền.
• Quyền lợi của tá điền khi chuyển nhượng ruộng đất: Khi chủ ruộng bán đất, tá điền đang lĩnh canh được ưu tiên mua trước và trả góp dần, đồng thời có quyền yêu cầu chủ ruộng thanh toán công khai phá, kiến thiết thủy lợi hoặc làm tăng năng suất đất. Trong mọi trường hợp chuyển nhượng hoặc bán ruộng đất, tá điền vẫn giữ nguyên quyền canh tác cho đến khi hết hạn hợp đồng lĩnh canh. Chủ ruộng không được lấy lại ruộng đất, nhà cửa, trâu bò đã cho lĩnh canh vì lý do giảm tô.

Chính sách giảm tức (giảm lãi vay) trong nông nghiệp

• Các khoản nợ được xóa bỏ hoàn toàn: Xóa bỏ các khoản nợ nông dân vay trước Cách mạng tháng Tám; nợ đã trả lãi gấp đôi tiền vốn; nợ vay của những đối tượng bị kết án là Việt gian; nợ của các chiến sĩ Vệ quốc quân, bộ đội địa phương, dân quân du kích, cán bộ, thanh niên xung phong, dân công đã hy sinh trong khi làm nhiệm vụ.
• Các khoản nợ được hoãn trả: Hoãn trả nợ đối với khoản vay của nông dân từ người hiện sống trong vùng tạm chiếm; nợ của chiến sĩ đang tòng ngũ và cán bộ quân, dân, chính nghèo (hoãn trong suốt thời gian tòng ngũ hoặc công tác); nợ của nông dân bị thiệt hại do thiên tai, địch họa (hoãn từ 1 đến 3 năm). Trong thời gian hoãn nợ, người vay không phải trả lãi.
• Quy định giảm lãi suất: Đối với các khoản nợ thông thường vay của địa chủ trước ngày ban hành Sắc lệnh, lãi suất được giảm xuống còn 18% đối với tiền mặt và 20% đối với thóc, tổng số lãi phải trả tối đa chỉ bằng số nợ gốc. Đối với nợ vay của phú nông, việc giảm tức áp dụng theo Sắc lệnh số 89-SL ngày 22 tháng 5 năm 1950 trở về trước với mức giảm tương tự. Sau khi thực hiện xóa, hoãn, giảm nợ, chủ nợ phải hoàn trả lại toàn bộ tài sản thế chấp cho người vay.
• Phạm vi loại trừ: Các quy định giảm tức không áp dụng đối với việc vay mượn tương trợ giữa trung nông, bần nông, cố nông với nhau, hoặc vay mượn phục vụ sản xuất công thương nghiệp. Việc vay mượn mới sau này thực hiện theo nguyên tắc tự nguyện thỏa thuận, có vay có trả, nghiêm cấm các hành vi gian lận để bóc lột người vay.

Chính sách tịch thu và phân chia ruộng đất

• Tịch thu ruộng đất của thực dân và phản động: Toàn bộ ruộng đất, trâu bò và tài sản của thực dân Pháp, Việt gian và các đối tượng phản động đều bị tịch thu để chia hẳn cho nông dân không có ruộng hoặc thiếu ruộng làm sở hữu riêng. Việc phân chia phải đảm bảo tính hợp lý và nhận được sự đồng thuận của quần chúng nhân dân.
• Nguyên tắc phân chia: Ruộng đất được chia đều theo nhân khẩu (không phân biệt tuổi tác), trong đó ưu tiên đặc biệt cho gia đình liệt sĩ, thương binh, bệnh binh và chiến sĩ. Diện tích ruộng chia cho mỗi nhân khẩu không được vượt quá mức sản lượng và diện tích bình quân của mỗi nhân khẩu trong xã.
• Tài sản tịch thu được chia: Bao gồm ruộng đất, trâu bò, nhà cửa, nông cụ và các nhu yếu phẩm. Loại trừ các tài sản thuộc về công nghệ, công trình kiến trúc lớn, di vật cổ tích, tài liệu chính trị, kinh tế và các tác phẩm văn hóa.
• Chia ruộng đất hiến và ruộng đất công: Ruộng đất do chủ ruộng hiến tặng cho Chính phủ và toàn bộ công điền, công thổ, bãi bồi trồng trọt được đều phải đem chia hẳn cho nông dân nghèo, không được giữ lại làm quỹ dưới bất kỳ hình thức nào.
• Xử lý các loại ruộng đất đặc thù và chiếm đoạt: Đối với ruộng nửa tư nửa công, ruộng phe, ruộng giáp, binh điền, lộc điền... nếu có nguồn gốc từ ruộng công thì thu hồi để chia; nếu do tư nhân tự nguyện đóng góp thì tùy theo ý nguyện của họ để nhập vào ruộng công chia cho dân. Tất cả ruộng đất công bị địa chủ, cường hào chiếm đoạt trước đây đều phải thu hồi triệt để để phân chia lại.

Quy định về sử dụng ruộng đất vắng chủ và ruộng đất bỏ hoang

• Ruộng đất vắng chủ: Ruộng đất của chủ đất ở vùng tạm chiếm hoặc vắng mặt không rõ tung tích (trừ trường hợp chủ ruộng là trung nông hoặc bần nông) được tạm giao cho nông dân canh tác không thu tô. Khi chủ ruộng trở về, nếu không có hành vi phản quốc thì sẽ được hoàn trả lại ruộng đất. Trường hợp chủ ruộng vắng mặt vì bận công tác Chính phủ hoặc tham gia kháng chiến mà không có người thân trông nom thì giao cho nông dân nghèo lĩnh canh với mức tô ưu đãi.
• Ruộng đất bỏ hoang: Sung vào công thổ quốc gia đối với đất, rừng hoang của tư nhân, đoàn thể, tôn giáo chưa khai khẩn, hoặc ruộng đất bỏ hoang không có lý do chính đáng quá 2 năm để chia cho nông dân. Ngược lại, những ruộng đất hoang do nông dân tự khai phá từ sau Cách mạng tháng Tám sẽ thuộc quyền sở hữu hợp pháp của người khai phá.

Tổ chức thực hiện và hiệu lực thi hành

• Thành lập Ban ruộng đất các cấp: Ban ruộng đất Trung ương do Thủ tướng Chính phủ làm Trưởng ban, cùng các Bộ trưởng Bộ Canh nông, Bộ Nội vụ, đại biểu Mặt trận Liên Việt và Ban liên lạc nông dân toàn quốc. Ban ruộng đất cấp khu và tỉnh gồm đại biểu Ủy ban kháng chiến hành chính, Mặt trận Liên Việt và các đại biểu Nông hội (đa số là bần cố nông). Ở cấp huyện và xã, việc thi hành Sắc lệnh được giao trực tiếp cho Nông hội phụ trách.
• Cơ quan chấp hành hợp pháp: Đại hội toàn thể nông dân xã/thôn, hội nghị đại biểu nông dân các cấp và Ban chấp hành Nông hội là các cơ quan có thẩm quyền hợp pháp để thực thi Sắc lệnh này.
• Hiệu lực văn bản: Sắc lệnh này có hiệu lực bãi bỏ toàn bộ các sắc lệnh về ruộng đất đã ban hành trước đây. Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Canh nông, Bộ trưởng Bộ Nội vụ và Bộ trưởng Bộ Tư pháp chịu trách nhiệm thi hành Sắc lệnh này.