Sắc lệnh số 21 do Chủ tịch Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa Hồ Chí Minh ban hành nhằm quy định về việc tổ chức lại các Tòa án quân sự trong tình thế đặc biệt lúc bấy giờ. Đây là văn bản pháp lý quan trọng đặt nền móng cho hệ thống tài phán quân sự, góp phần bảo vệ chính quyền cách mạng và nền độc lập non trẻ của đất nước thông qua việc xét xử kịp thời các hành vi phản cách mạng và xâm hại an ninh quốc gia.

Phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng

Sắc lệnh này điều chỉnh việc tổ chức, thẩm quyền xét xử, thành phần nhân sự và thủ tục tố tụng của các Tòa án quân sự được thiết lập tại ba kỳ bao gồm Bắc Bộ, Trung Bộ và Nam Bộ. Đối tượng áp dụng của Tòa án quân sự là tất cả các cá nhân (không phân biệt quốc tịch hay địa vị) có hành vi phạm tội gây phương hại đến nền độc lập của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, bất kể hành vi đó được thực hiện trước hay sau ngày Cách mạng tháng Tám thành công (ngày 19 tháng 8 năm 1945). Tuy nhiên, Sắc lệnh loại trừ đối tượng là binh sĩ quân đội; các vụ án mà phạm nhân là binh sĩ, dù giữ vai trò chính phạm hay tòng phạm, đều thuộc thẩm quyền tự xét xử của cơ quan quân đội (nhà binh) theo quy định riêng.

Nội dung cốt lõi của Sắc lệnh

• Thành lập và phân định quản hạt: Các Tòa án quân sự sẽ được thiết lập tại những địa điểm cần thiết dựa trên nghị định của Bộ trưởng Bộ Tư pháp. Nghị định này đồng thời sẽ ấn định rõ ràng phạm vi quản hạt của từng tòa án cụ thể. Ngoài các tội danh xâm hại độc lập quốc gia, Tòa án quân sự còn có thẩm quyền xét xử các tội phạm khác theo quy định của các sắc lệnh được ban hành sau đó.
• Cơ cấu tổ chức Hội đồng xét xử: Hội đồng xét xử của Tòa án quân sự khi ngồi xử phải bao gồm ba thành viên: một Chánh án và hai Hội thẩm. Bộ trưởng Bộ Nội vụ có thẩm quyền chỉ định một ủy viên quân sự giữ chức Chánh án và một ủy viên chính trị giữ chức Hội thẩm thứ nhất. Bộ trưởng Bộ Tư pháp sau khi thỏa hiệp với Bộ trưởng Bộ Nội vụ sẽ chỉ định một thẩm phán chuyên môn giữ chức Hội thẩm thứ hai. Nhằm đảm bảo tính linh hoạt trong tình hình chiến sự, tại Trung Kỳ và Nam Kỳ, Bộ trưởng Bộ Nội vụ có thể ủy quyền chỉ định cho Chủ tịch Ủy ban hành chính kỳ, và Bộ trưởng Bộ Tư pháp có thể ủy quyền cho Chánh nhất Tòa Thượng thẩm.
• Cơ quan buộc tội và quyền bào chữa của bị cáo: Vai trò buộc tội tại phiên tòa do Công cáo ủy viên đảm nhiệm. Nhân sự này do Bộ trưởng Bộ Tư pháp và Bộ trưởng Bộ Nội vụ đồng chỉ định bằng một nghị định chung (tại Trung Kỳ và Nam Kỳ có thể ủy quyền cho Chưởng lý Tòa Thượng thẩm và Chủ tịch Ủy ban Hành chính kỳ). Công cáo ủy viên có thể được lựa chọn từ quân đội, Ban trinh sát hoặc từ các thẩm phán chuyên môn. Để bảo đảm quyền lợi hợp pháp, bị cáo có quyền tự bào chữa hoặc nhờ luật sư, người khác bào chữa cho mình. Phiên tòa bắt buộc phải có một lục sự chịu trách nhiệm ghi chép các nội dung tranh luận, giữ án từ và hồ sơ tài liệu liên quan.
• Nguyên tắc xét xử và kiểm soát quyền lực: Các thẩm phán của Tòa án quân sự tiến hành xét xử độc lập, chỉ tuân theo pháp luật và lương tâm của mình. Ngược lại, các Công cáo ủy viên hoạt động dưới sự kiểm soát trực tiếp của Bộ trưởng Bộ Nội vụ và Bộ trưởng Bộ Tư pháp, đồng thời phải tuân thủ nghiêm ngặt các mệnh lệnh do hai Bộ trưởng cùng ký (hoặc do các cơ quan được ủy quyền tại Trung Kỳ và Nam Kỳ ký duyệt).
• Hình thức và địa điểm xét xử: Tòa án quân sự xét xử công khai và có thể họp ngoài trụ sở chính để phục vụ yêu cầu thực tế. Trong trường hợp có lý do đặc biệt, tòa án có thể quyết định xét xử kín. Tuy nhiên, dù xét xử theo hình thức nào, việc nghị án bắt buộc phải diễn ra trong phòng kín và bản án phải được tuyên bố công khai trước công chúng.
• Hệ thống hình phạt và xử lý tài sản: Tòa án quân sự có thẩm quyền tuyên các mức án bao gồm: tha bổng; tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản; phạt tù từ 1 năm đến 10 năm; phạt khổ sai từ 5 năm đến 20 năm; và hình phạt cao nhất là xử tử hình. Tòa án có thể áp dụng đồng thời hình phạt giam/tử hình kết hợp với tịch thu tài sản. Toàn bộ tài sản bị tịch thu của tội nhân sẽ được sung vào quỹ của toàn quốc. Ngoài ra, tòa án có quyền tuyên bố không có thẩm quyền giải quyết vụ án nếu không thuộc phạm vi điều chỉnh.
• Chế định án treo: Đối với hình phạt tù, nếu có các tình tiết giảm nhẹ đáng được khoan hồng, Tòa án có thể cho tội nhân được hưởng án treo để tạm đình chỉ việc thi hành án. Thời gian thử thách là 5 năm kể từ ngày tuyên án. Nếu trong 5 năm này tội nhân không phạm tội mới bị Tòa án quân sự xử lý thì bản án cũ sẽ bị hủy bỏ và coi như không có; ngược lại, nếu tái phạm, bản án treo sẽ lập tức được đem thi hành.
• Hiệu lực của bản án và quyền xin ân giảm: Các quyết định của Tòa án quân sự có hiệu lực thi hành ngay lập tức và bị cáo không có quyền chống án (kháng cáo). Ngoại lệ duy nhất áp dụng đối với hình phạt tử hình: tội nhân có quyền đệ đơn xin ân giảm lên Chủ tịch Chính phủ, bản án tử hình sẽ hoãn thi hành để chờ quyết định cuối cùng của Chủ tịch nước. Khi tuyên án tử hình, Chánh án bắt buộc phải giải thích quyền này cho tội nhân và hỏi rõ ý nguyện của họ; câu trả lời của tội nhân phải được ghi trực tiếp vào bản án, nếu không bản án sẽ bị coi là vô giá trị. Riêng tại Nam Bộ, Sắc lệnh ngày 24/12/1945 ủy quyền ân giảm cho Ban thường vụ của Ủy ban nhân dân Nam Bộ vẫn tiếp tục giữ nguyên hiệu lực thi hành.

Hiệu lực thi hành và điều khoản chuyển tiếp

Sắc lệnh số 21 có hiệu lực áp dụng ngay sau 48 giờ kể từ thời điểm ký ban hành. Sắc lệnh này chính thức bãi bỏ toàn bộ các sắc lệnh về Tòa án quân sự đã ban hành trước đó, bao gồm các sắc lệnh ngày 13/9/1945, 26/9/1945, 29/9/1945, 28/12/1945 và ngày 15/1/1946 nhằm thống nhất hệ thống pháp luật quân sự. Bộ trưởng Bộ Nội vụ và Bộ trưởng Bộ Tư pháp chịu trách nhiệm thi hành chi tiết các điều khoản của Sắc lệnh này, trong đó các chi tiết về thủ tục tố tụng cụ thể tại các tòa án quân sự sẽ do nghị định của Bộ trưởng Bộ Tư pháp ấn định.