Thông tư số 08/2010/TT-NHNN do Ngân hàng Nhà nước Việt Nam ban hành quy định chi tiết về việc kiểm soát đặc biệt đối với các tổ chức tín dụng gặp khó khăn hoặc có nguy cơ mất khả năng chi trả, thanh toán nhằm bảo đảm an toàn hệ thống ngân hàng. Thông tư này áp dụng đối với các tổ chức tín dụng được thành lập và hoạt động theo Luật các tổ chức tín dụng (bao gồm tổ chức tín dụng Nhà nước, tổ chức tín dụng cổ phần, tổ chức tín dụng liên doanh, và tổ chức tín dụng 100% vốn nước ngoài) cùng các tổ chức, cá nhân có liên quan đến hoạt động kiểm soát đặc biệt.

- Giải thích các thuật ngữ cốt lõi trong kiểm soát đặc biệt

Để áp dụng thống nhất các quy định, Thông tư đưa ra định nghĩa cụ thể cho các khái niệm quan trọng:

• Kiểm soát đặc biệt: Là việc một tổ chức tín dụng được đặt dưới sự kiểm soát trực tiếp của Ngân hàng Nhà nước do có nguy cơ mất khả năng chi trả hoặc có nguy cơ mất khả năng thanh toán.
• Ban kiểm soát đặc biệt: Là một tổ chức gồm những thành viên được thành lập theo Quyết định của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước để kiểm soát trực tiếp tổ chức tín dụng được đặt vào tình trạng kiểm soát đặc biệt.
• Khoản vay đặc biệt: Là khoản vay do Ngân hàng Nhà nước hoặc tổ chức tín dụng khác hoặc Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam cho tổ chức tín dụng bị kiểm soát đặc biệt vay trong trường hợp cấp bách nhằm bảo đảm khả năng chi trả tiền gửi cho khách hàng. Khoản vay này được ưu tiên hoàn trả trước tất cả các khoản nợ khác.
• Người đại diện tổ chức tín dụng: Là nhân sự của tổ chức tín dụng hoặc cán bộ Ngân hàng Nhà nước được Thống đốc chỉ định để thay mặt tổ chức tín dụng thực hiện quản trị, kiểm soát, điều hành khi khuyết các chức danh chủ chốt như Hội đồng quản trị, Ban kiểm soát, Tổng Giám đốc (Giám đốc).

- Thẩm quyền của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước

Thống đốc Ngân hàng Nhà nước nắm giữ vai trò quyết định tối cao trong toàn bộ quy trình kiểm soát đặc biệt, bao gồm:

• Quyết định việc kiểm soát đặc biệt, thời hạn kiểm soát đặc biệt, gia hạn thời hạn và chấm dứt kiểm soát đặc biệt đối với tổ chức tín dụng.
• Quyết định thành lập Ban kiểm soát đặc biệt và cử cán bộ tham gia Ban kiểm soát đặc biệt.
• Chỉ định tổ chức tín dụng khác tham gia kiểm soát đặc biệt và cử cán bộ của tổ chức đó tham gia vào Ban kiểm soát đặc biệt.
• Chỉ định người đại diện tổ chức tín dụng tham gia quản trị, kiểm soát, điều hành trong trường hợp khuyết các chức danh chủ chốt.
• Quyết định việc Ngân hàng Nhà nước cấp khoản vay đặc biệt cho tổ chức tín dụng bị kiểm soát đặc biệt.

- Nguyên tắc lập hồ sơ đề nghị

Hồ sơ gửi tới Ngân hàng Nhà nước hoặc Ngân hàng Nhà nước chi nhánh phải được lập bằng tiếng Việt (các bản dịch từ tiếng Anh phải được chứng thực). Văn bản đề nghị phải do Chủ tịch Hội đồng quản trị hoặc người đại diện hợp pháp ký và chịu trách nhiệm về tính chính xác, trung thực. Hồ sơ được gửi bằng các hình thức trực tiếp, qua bưu điện, fax hoặc thư điện tử (có xác nhận qua điện thoại) và phải nộp bản gốc để kiểm tra, lưu trữ.

- Điều kiện đặt tổ chức tín dụng vào tình trạng kiểm soát đặc biệt

Một tổ chức tín dụng có thể bị đặt vào tình trạng kiểm soát đặc biệt khi lâm vào một hoặc các trường hợp cụ thể sau:

• Có nguy cơ mất khả năng chi trả: Được biểu hiện bằng việc 03 lần liên tiếp không đảm bảo tỷ lệ tối thiểu bằng 1 giữa tổng tài sản "Có" có thể thanh toán ngay và tổng tài sản "Nợ" phải thanh toán ngay trong khoảng thời gian 7 ngày tiếp theo đối với từng loại đồng tiền, vàng.
• Có nguy cơ mất khả năng thanh toán: Được biểu hiện bằng việc nợ xấu chiếm từ 10% trở lên so với tổng dư nợ cho vay, hoặc vượt quá 100% tổng vốn tự có liên tiếp trong vòng 03 tháng.
• Tổn thất vốn nghiêm trọng: Số lỗ lũy kế của tổ chức tín dụng lớn hơn 50% tổng số vốn điều lệ thực có và các quỹ dự trữ.

- Biện pháp giám sát đặc biệt trước khi kiểm soát đặc biệt

Khi phát hiện tổ chức tín dụng có nguy cơ lâm vào tình trạng kiểm soát đặc biệt hoặc vi phạm nghiêm trọng quy định pháp luật về hoạt động ngân hàng, Thống đốc có thể áp dụng các biện pháp giám sát đặc biệt trước khi quyết định kiểm soát đặc biệt:

• Cử cán bộ của Ngân hàng Nhà nước trực tiếp đến giám sát hoạt động hàng ngày tại tổ chức tín dụng.
• Chỉ đạo tổ chức tín dụng thực hiện các biện pháp khắc phục tình trạng hoạt động yếu kém, không an toàn hoặc mất ổn định.
• Yêu cầu tổ chức tín dụng báo cáo định kỳ hoặc đột xuất về việc thực hiện các nội dung chỉ đạo khắc phục.

- Quyết định kiểm soát đặc biệt và Phương án củng cố tổ chức, hoạt động

• Quyết định kiểm soát đặc biệt: Do Thống đốc ban hành khi tổ chức tín dụng có dấu hiệu mất an toàn. Quyết định ghi rõ tên tổ chức tín dụng, lý do kiểm soát, danh sách thành viên Ban kiểm soát đặc biệt và thời hạn kiểm soát. Quyết định này được gửi tới tổ chức tín dụng bị kiểm soát, Ngân hàng Nhà nước chi nhánh, Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam và không công bố công khai ra ngoài diện rộng (trừ các trường hợp được chỉ định).
• Phương án củng cố tổ chức và hoạt động: Phải bao gồm tối thiểu các nội dung về thông tin tổ chức tín dụng, danh sách ban lãnh đạo, tóm tắt thực trạng hoạt động, nguyên nhân bị kiểm soát đặc biệt, các biện pháp khắc phục cụ thể và kế hoạch triển khai chi tiết.

- Trách nhiệm và các hành vi bị nghiêm cấm đối với tổ chức tín dụng bị kiểm soát đặc biệt

Tổ chức tín dụng bị kiểm soát đặc biệt phải tuân thủ nghiêm ngặt các nghĩa vụ sau:

• Báo cáo kịp thời bằng văn bản cho Ngân hàng Nhà nước về thực trạng tài chính, nguyên nhân và phương án khắc phục.
• Thiết lập kênh thông tin chính xác, thông suốt với Ban kiểm soát đặc biệt.
• Hội đồng quản trị, Ban kiểm soát, Tổng giám đốc (Giám đốc) hoặc người đại diện có trách nhiệm xây dựng Phương án củng cố tổ chức và hoạt động trình Ban kiểm soát đặc biệt thông qua và triển khai sau khi được Thống đốc phê duyệt; tiếp tục quản trị, điều hành và bảo vệ an toàn tài sản; thực hiện triệt để tiết kiệm chi phí và bố trí địa điểm làm việc cho Ban kiểm soát đặc biệt.
• Các hành vi bị nghiêm cấm khi chưa có sự chấp thuận của Ngân hàng Nhà nước: Cho phép các thành viên Hội đồng quản trị, Ban kiểm soát, Tổng giám đốc chuyển nhượng cổ phần; chia cổ tức; cất giấu, tẩu tán, cầm cố, thế chấp, chuyển nhượng tài sản hoặc hồ sơ tài liệu; từ chối hoặc giảm bớt quyền, nghĩa vụ đối với khách hàng.

- Cơ cấu tổ chức, tiêu chuẩn và cơ chế hoạt động của Ban kiểm soát đặc biệt

• Cơ cấu tổ chức: Ban kiểm soát đặc biệt phải có tối thiểu 03 thành viên, trong đó có 01 Trưởng ban. Thành viên là cán bộ của Ngân hàng Nhà nước, Chi nhánh Ngân hàng Nhà nước hoặc cán bộ của tổ chức tín dụng khác được chỉ định.
• Tiêu chuẩn thành viên: Phải có bằng Đại học hoặc trên Đại học về kinh tế, luật hoặc chuyên môn liên quan; có ít nhất 03 năm kinh nghiệm trong ngành ngân hàng; không phải là người có liên quan với ban lãnh đạo của tổ chức tín dụng bị kiểm soát đặc biệt. Riêng Trưởng ban phải là cán bộ lãnh đạo cấp Vụ trở lên hoặc lãnh đạo Chi nhánh Ngân hàng Nhà nước.
• Cơ chế hoạt động: Các thành viên hoạt động theo cơ chế kiêm nhiệm. Ban kiểm soát đặc biệt được sử dụng con dấu của Ngân hàng Nhà nước hoặc Chi nhánh Ngân hàng Nhà nước trong các văn bản giao dịch và báo cáo do Trưởng ban ký. Ban kiểm soát đặc biệt kết thúc nhiệm vụ khi có quyết định chấm dứt kiểm soát đặc biệt.

- Trách nhiệm và quyền hạn của Ban kiểm soát đặc biệt

Ban kiểm soát đặc biệt được trao các quyền hạn rất lớn để can thiệp và xử lý khủng hoảng tại tổ chức tín dụng:

• Trách nhiệm: Chịu trách nhiệm trước Thống đốc và pháp luật; chỉ đạo xây dựng và trình duyệt Phương án củng cố trong vòng 30 ngày kể từ ngày thành lập; giám sát việc thực hiện phương án; báo cáo định kỳ hàng tháng và báo cáo đột xuất về các biến động bất thường; giữ bí mật thông tin của tổ chức tín dụng.
• Quyền hạn kiểm tra, giám sát: Yêu cầu cung cấp tài liệu, thông tin; yêu cầu kiểm kê tài sản hoặc kiểm toán độc lập; yêu cầu đối chiếu công khai nợ với khách nợ, chủ nợ; lập hồ sơ đề nghị cơ quan pháp luật xử lý vi phạm hoặc cố tình không trả nợ.
• Quyền hạn can thiệp nhân sự và hoạt động: Đình chỉ các hoạt động không phù hợp với Phương án củng cố hoặc quy định an toàn; tạm đình chỉ quyền quản trị, điều hành của các chức danh lãnh đạo (Hội đồng quản trị, Ban kiểm soát, Ban Tổng giám đốc) và báo cáo Thống đốc; yêu cầu miễn nhiệm, đình chỉ công tác nhân sự vi phạm pháp luật; kiến nghị Thống đốc về việc cho vay đặc biệt, gia hạn hoặc chấm dứt kiểm soát đặc biệt.

- Thời hạn, gia hạn và chấm dứt kiểm soát đặc biệt

• Thời hạn kiểm soát đặc biệt: Tối đa là 02 năm kể từ ngày quyết định kiểm soát đặc biệt có hiệu lực.
• Gia hạn thời hạn: Trường hợp cần thiết, Ban kiểm soát đặc biệt gửi Tờ trình đề nghị gia hạn. Trong vòng 15 ngày làm việc kể từ khi nhận được đề nghị, Cơ quan Thanh tra, Giám sát ngân hàng sẽ lấy ý kiến các đơn vị liên quan và trình Thống đốc quyết định.
• Chấm dứt kiểm soát đặc biệt: Thống đốc quyết định chấm dứt kiểm soát đặc biệt khi: hết thời hạn mà không được gia hạn; tổ chức tín dụng đã khắc phục được yếu kém và hoạt động bình thường; tổ chức tín dụng không thể khắc phục dẫn đến phá sản; hoặc tổ chức tín dụng thực hiện tái cơ cấu, tổ chức lại theo quy định pháp luật. Quy trình xử lý hồ sơ chấm dứt được thực hiện trong vòng 30 ngày làm việc kể từ khi nhận được đề nghị của Ban kiểm soát đặc biệt.

- Trách nhiệm của các đơn vị thuộc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam

Thông tư phân định rõ vai trò phối hợp của các đơn vị chức năng:

• Cơ quan Thanh tra, Giám sát ngân hàng: Là đầu mối phát hiện nguy cơ, tiếp nhận báo cáo, trình Thống đốc các quyết định liên quan đến kiểm soát đặc biệt, cử nhân sự tham gia Ban kiểm soát và quản lý hồ sơ theo chế độ Mật.
• Vụ Pháp chế: Cử cán bộ tham gia Ban kiểm soát đặc biệt và có ý kiến bằng văn bản về các vấn đề pháp lý phát sinh trong vòng 15 ngày làm việc khi được yêu cầu.
• Vụ Tài chính - Kế toán: Cho ý kiến bằng văn bản về cơ chế hạch toán và hoàn trả khoản vay đặc biệt trong vòng 15 ngày làm việc.
• Ngân hàng Nhà nước chi nhánh tỉnh, thành phố: Phát hiện và báo cáo kịp thời các tổ chức tín dụng có nguy cơ trên địa bàn; đề xuất phương án xử lý, gia hạn, chấm dứt kiểm soát đặc biệt và cử cán bộ tham gia Ban kiểm soát đặc biệt.

- Hiệu lực thi hành và tổ chức thực hiện

Thông tư 08/2010/TT-NHNN có hiệu lực thi hành kể từ ngày 06/5/2010. Thông tư này thay thế hoàn toàn Quy chế kiểm soát đặc biệt đối với các tổ chức tín dụng cổ phần Việt Nam ban hành kèm theo Quyết định số 215/1998/QĐ-NHNN ngày 23/6/1998, Quyết định số 1071/2002/QĐ-NHNN ngày 02/10/2002 và Quyết định số 646/2002/QĐ-NHNN ngày 21/6/2002 của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước. Các chức danh chủ chốt của Ngân hàng Nhà nước, Giám đốc chi nhánh tỉnh, thành phố và ban lãnh đạo các tổ chức tín dụng chịu trách nhiệm thi hành nghiêm túc các quy định tại Thông tư này.