TÓM TẮT CÔNG ƯỚC VỀ XOÁ BỎ MỌI HÌNH THỨC PHÂN BIỆT ĐỐI XỬ CHỐNG LẠI PHỤ NỮ (CEDAW, 1979)

1. Định nghĩa và Nghĩa vụ chung của các Quốc gia thành viên (Điều 1 - Điều 4)

• Định nghĩa về phân biệt đối xử với phụ nữ (Điều 1): Được hiểu là bất kỳ sự phân biệt, loại trừ hay hạn chế nào dựa trên cơ sở giới tính, nhằm mục đích hoặc có tác dụng làm tổn hại, vô hiệu hóa việc phụ nữ (bất kể tình trạng hôn nhân) được công nhận, hưởng thụ hoặc thực hiện các quyền con người và tự do cơ bản trên mọi lĩnh vực từ chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa đến dân sự trên cơ sở bình đẳng nam nữ.
• Cam kết xóa bỏ phân biệt đối xử (Điều 2): Các quốc gia thành viên lên án mọi hình thức phân biệt đối xử chống lại phụ nữ và cam kết thực hiện ngay các biện pháp:
  • Thể hiện nguyên tắc bình đẳng nam nữ vào Hiến pháp hoặc các văn bản pháp luật thích hợp khác.
  • Thông qua các biện pháp pháp lý, kể cả chế tài xử phạt khi cần thiết, để nghiêm cấm mọi hành vi phân biệt đối xử.
  • Thiết lập cơ chế bảo vệ pháp lý hiệu quả cho phụ nữ thông qua hệ thống Tòa án quốc gia và các thiết chế công quyền.
  • Kiềm chế và đảm bảo các cơ quan, giới chức chính quyền không thực hiện bất kỳ hành vi phân biệt đối xử nào.
  • Áp dụng biện pháp xóa bỏ phân biệt đối xử từ phía các cá nhân, tổ chức hoặc doanh nghiệp.
  • Sửa đổi, hủy bỏ các luật lệ, quy định hình sự, tập quán và phong tục lỗi thời gây phân biệt đối xử với phụ nữ.
• Đảm bảo sự phát triển toàn diện của phụ nữ (Điều 3): Các quốc gia phải tiến hành mọi biện pháp thích hợp, đặc biệt là trong lĩnh vực lập pháp, trên tất cả các mặt chính trị, xã hội, kinh tế và văn hóa nhằm bảo đảm sự tiến bộ, phát triển đầy đủ của phụ nữ, giúp họ thực hiện và hưởng thụ các quyền con người bình đẳng với nam giới.
• Các biện pháp đặc biệt tạm thời (Điều 4):
  • Việc áp dụng các biện pháp đặc biệt tạm thời nhằm thúc đẩy nhanh quá trình bình đẳng thực tế giữa nam và nữ không bị coi là phân biệt đối xử, nhưng không được duy trì các tiêu chuẩn bất bình đẳng và phải chấm dứt khi mục tiêu bình đẳng về cơ hội và đối xử đã đạt được.
  • Các biện pháp đặc biệt nhằm bảo vệ thiên chức làm mẹ không bị coi là phân biệt đối xử.

2. Biện pháp Xã hội, Văn hóa và Phòng chống Bóc lột (Điều 5 - Điều 6)

• Sửa đổi khuôn mẫu văn hóa - xã hội (Điều 5): Các quốc gia thành viên phải áp dụng biện pháp để sửa đổi các hành vi văn hóa - xã hội của nam và nữ, xóa bỏ định kiến, tập quán dựa trên tư tưởng xem thường hoặc rập khuôn vai trò của bất kỳ giới nào. Đồng thời, giáo dục gia đình cần nâng cao nhận thức về trách nhiệm chung của cha mẹ đối với con cái, đặt lợi ích của trẻ em lên hàng đầu.
• Phòng chống buôn bán và bóc lột phụ nữ (Điều 6): Yêu cầu các quốc gia áp dụng mọi biện pháp thích hợp, kể cả lập pháp, để ngăn chặn và xóa bỏ tất cả các hình thức buôn bán phụ nữ và bóc lột mại dâm phụ nữ.

3. Quyền Chính trị, Công cộng và Quốc tịch (Điều 7 - Điều 9)

• Đời sống chính trị và công cộng (Điều 7): Đảm bảo cho phụ nữ quyền bình đẳng với nam giới trong việc:
  • Bỏ phiếu trong tất cả các cuộc bầu cử, trưng cầu ý dân và ứng cử vào các cơ quan dân cử công khai.
  • Tham gia xây dựng, thực hiện chính sách của chính phủ, giữ các chức vụ và thực hiện chức năng công cộng ở mọi cấp chính quyền.
  • Tham gia vào các tổ chức phi chính phủ và các hiệp hội liên quan đến đời sống chính trị, công cộng của đất nước.
• Đại diện quốc tế (Điều 8): Đảm bảo cơ hội bình đẳng cho phụ nữ đại diện cho chính phủ ở cấp quốc tế và tham gia vào hoạt động của các tổ chức quốc tế mà không bị phân biệt đối xử.
• Quyền quốc tịch (Điều 9):
  • Dành cho phụ nữ quyền bình đẳng với nam giới trong việc nhập, thay đổi hoặc giữ nguyên quốc tịch. Việc kết hôn với người nước ngoài hoặc việc người chồng thay đổi quốc tịch không tự động làm thay đổi quốc tịch của người vợ, không biến họ thành người không quốc tịch hoặc buộc phải theo quốc tịch chồng.
  • Đảm bảo quyền bình đẳng của phụ nữ với nam giới trong các vấn đề liên quan đến quốc tịch của con cái.

4. Quyền Kinh tế, Xã hội, Giáo dục và Y tế (Điều 10 - Điều 14)

• Bình đẳng trong giáo dục (Điều 10): Đảm bảo cơ hội học tập bình đẳng cho phụ nữ thông qua các biện pháp:
  • Điều kiện hướng nghiệp, học nghề, tiếp cận nghiên cứu và đạt bằng cấp như nhau ở mọi cấp học (từ mẫu giáo đến đại học, đào tạo kỹ thuật) ở cả nông thôn và thành thị.
  • Chương trình giảng dạy, thi cử, trình độ giáo viên, cơ sở vật chất trường học có chất lượng tương đương.
  • Xóa bỏ quan niệm rập khuôn về giới bằng cách khuyến khích giáo dục chung nam nữ, sửa đổi sách giáo khoa, chương trình học và phương pháp giảng dạy.
  • Bình đẳng về học bổng, trợ cấp học tập và cơ hội tham gia các chương trình giáo dục thường xuyên, xóa mù chữ cho người lớn.
  • Giảm tỷ lệ nữ sinh bỏ học và tổ chức các chương trình hỗ trợ cho phụ nữ, trẻ em gái đã bỏ học.
  • Cơ hội bình đẳng trong hoạt động thể dục thể thao và tiếp cận thông tin y tế, hạnh phúc gia đình, bao gồm cả tư vấn kế hoạch hóa gia đình.
• Bình đẳng trong lĩnh vực việc làm (Điều 11):
  • Các quyền lao động cơ bản: Quyền làm việc là quyền không thể chuyển nhượng; quyền bình đẳng về cơ hội tuyển dụng; tự do lựa chọn nghề nghiệp, thăng tiến, an ninh việc làm, đào tạo và đào tạo lại nghề; quyền nhận thù lao bình đẳng cho công việc có giá trị ngang nhau; quyền hưởng an sinh xã hội (hưu trí, thất nghiệp, ốm đau, tàn tật); quyền bảo vệ sức khỏe và an toàn lao động.
  • Ngăn ngừa phân biệt đối xử do hôn nhân hoặc sinh đẻ: Nghiêm cấm sa thải, kỷ luật phụ nữ vì lý do mang thai hoặc nghỉ đẻ; áp dụng chế độ nghỉ đẻ hưởng lương hoặc phúc lợi xã hội tương đương mà không mất việc làm hay thâm niên; khuyến khích phát triển hệ thống cơ sở chăm sóc trẻ em để hỗ trợ cha mẹ kết hợp nghĩa vụ gia đình và công việc; bảo vệ đặc biệt cho phụ nữ mang thai đối với các công việc độc hại. Các quy định bảo vệ này phải được rà soát định kỳ theo tiến bộ khoa học kỹ thuật.
• Chăm sóc sức khỏe (Điều 12): Đảm bảo phụ nữ được tiếp cận bình đẳng các dịch vụ y tế, bao gồm cả kế hoạch hóa gia đình. Đảm bảo các dịch vụ thích hợp, miễn phí (nếu cần thiết) liên quan đến thai nghén, sinh đẻ, hậu sản và cung cấp dinh dưỡng đầy đủ trong thời gian mang thai và cho con bú.
• Đời sống kinh tế và xã hội khác (Điều 13): Đảm bảo quyền bình đẳng của phụ nữ trong việc hưởng trợ cấp gia đình; vay vốn ngân hàng, thế chấp tài sản và các hình thức tín dụng khác; tham gia các hoạt động giải trí, thể thao và đời sống văn hóa.
• Bảo vệ phụ nữ nông thôn (Điều 14): Thừa nhận vai trò kinh tế quan trọng của phụ nữ nông thôn (kể cả trong khu vực kinh tế phi tiền tệ) và bảo đảm cho họ các quyền:
  • Tham gia xây dựng và thực hiện kế hoạch phát triển ở mọi cấp.
  • Tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe và tư vấn kế hoạch hóa gia đình thích đáng.
  • Hưởng lợi trực tiếp từ các chương trình an sinh xã hội và các chương trình đào tạo, xóa mù chữ.
  • Thành lập các nhóm tương trợ, hợp tác xã để tự chủ kinh tế.
  • Tiếp cận tín dụng nông nghiệp, hỗ trợ thị trường, kỹ thuật và được đối xử bình đẳng trong cải cách ruộng đất, quy hoạch đất đai.
  • Hưởng tiêu chuẩn sống thích đáng về nhà ở, vệ sinh, điện nước, thông tin liên lạc và giao thông.

5. Bình đẳng trước Pháp luật và Quan hệ Gia đình (Điều 15 - Điều 16)

• Bình đẳng trước pháp luật (Điều 15):
  • Thừa nhận phụ nữ bình đẳng với nam giới trước pháp luật.
  • Trong quan hệ dân sự, phụ nữ có tư cách pháp lý ngang nam giới trong việc giao kết hợp đồng, quản lý tài sản và tham gia tố tụng tại tòa án. Mọi hợp đồng hoặc tài liệu hạn chế tư cách pháp lý của phụ nữ đều bị coi là vô hiệu.
  • Đảm bảo quyền bình đẳng về đi lại và tự do lựa chọn nơi cư trú, chỗ ở.
• Quan hệ hôn nhân và gia đình (Điều 16):
  • Đảm bảo bình đẳng nam nữ trong việc: kết hôn; tự do lựa chọn bạn đời trên cơ sở tự nguyện; quyền và trách nhiệm trong thời gian hôn nhân và khi ly hôn; quyền và trách nhiệm làm cha mẹ (lợi ích của con cái là trên hết); quyết định số con và khoảng cách sinh; quyền giám hộ, bảo trợ, nhận con nuôi; quyền cá nhân (chọn họ, nghề nghiệp); quyền sở hữu, quản lý, sử dụng tài sản.
  • Việc hứa hôn và kết hôn của trẻ em không có hiệu lực pháp lý; quốc gia phải quy định tuổi tối thiểu kết hôn và bắt buộc đăng ký kết hôn chính thức.

6. Cơ chế Giám sát và Báo cáo (Điều 17 - Điều 22)

• Ủy ban về xóa bỏ sự phân biệt đối xử chống lại phụ nữ (Điều 17): Thành lập Ủy ban gồm 18 chuyên gia (tăng lên 23 sau khi có 35 nước phê chuẩn) có uy tín đạo đức và chuyên môn cao, hoạt động với tư cách cá nhân. Các thành viên được bầu bằng bỏ phiếu kín với nhiệm kỳ 4 năm, đảm bảo phân bố địa lý và đại diện các hệ thống pháp lý khác nhau.
• Nghĩa vụ báo cáo của Quốc gia thành viên (Điều 18): Các quốc gia cam kết gửi báo cáo cho Ủy ban (qua Tổng thư ký Liên Hợp Quốc) về các biện pháp lập pháp, tư pháp, hành chính đã thực hiện: lần đầu trong vòng 1 năm kể từ khi Công ước có hiệu lực với quốc gia đó, và sau đó ít nhất 4 năm một lần hoặc khi Ủy ban yêu cầu. Báo cáo cần nêu rõ các khó khăn ảnh hưởng đến việc thực hiện nghĩa vụ.
• Hoạt động của Ủy ban (Điều 19 - Điều 22): Ủy ban tự thông qua quy chế làm việc, bầu ban trị sự nhiệm kỳ 2 năm. Ủy ban họp thường kỳ hàng năm không quá 2 tuần để xem xét báo cáo. Hàng năm, Ủy ban báo cáo hoạt động lên Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua Hội đồng Kinh tế và Xã hội, đồng thời có thể đưa ra các gợi ý, kiến nghị tổng quát. Các tổ chức chuyên môn của Liên Hợp Quốc có quyền tham gia giám sát và gửi báo cáo chuyên đề liên quan.

7. Các Điều khoản Thi hành và Thủ tục (Điều 23 - Điều 30)

• Mối quan hệ với các văn bản khác (Điều 23): Công ước không ảnh hưởng đến các quy định có lợi hơn cho bình đẳng nam nữ trong luật quốc gia hoặc các điều ước quốc tế khác.
• Cam kết thực hiện (Điều 24): Các quốc gia cam kết áp dụng mọi biện pháp cần thiết ở cấp quốc gia để thực hiện đầy đủ các quyền trong Công ước.
• Ký, phê chuẩn và gia nhập (Điều 25 - Điều 27): Công ước để ngỏ cho tất cả các quốc gia ký, phê chuẩn hoặc gia nhập thông qua việc nộp văn kiện cho Tổng thư ký Liên Hợp Quốc. Công ước có hiệu lực vào ngày thứ 30 sau khi nhận được văn kiện phê chuẩn/gia nhập thứ 20.
• Sửa đổi Công ước (Điều 26): Quốc gia thành viên có thể đề nghị sửa đổi bất kỳ lúc nào bằng văn bản gửi Tổng thư ký Liên Hợp Quốc.
• Bảo lưu (Điều 28): Cho phép đưa ra bảo lưu khi phê chuẩn/gia nhập, nhưng không chấp nhận các bảo lưu trái với mục tiêu và mục đích của Công ước. Quốc gia có thể rút bảo lưu bất kỳ lúc nào.
• Giải quyết tranh chấp (Điều 29): Tranh chấp về giải thích hoặc áp dụng Công ước trước hết giải quyết bằng thương lượng, sau đó là hòa giải. Nếu sau 6 tháng hòa giải không thành, tranh chấp có thể được đưa ra Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ). Quốc gia có quyền tuyên bố không bị ràng buộc bởi điều khoản trọng tài này.
• Văn bản lưu chiểu (Điều 30): Các bản tiếng Ả-rập, Trung, Anh, Pháp, Nga và Tây Ban Nha có giá trị như nhau và được lưu chiểu tại Tổng thư ký Liên Hợp Quốc.