Năm 1994, Chính phủ ban hành Nghị định 176-CP hướng dẫn thi hành Pháp lệnh Quy định danh hiệu vinh dự Nhà nước "Bà mẹ Việt Nam anh hùng". Nghị định này quy định chi tiết về đối tượng, tiêu chuẩn, quyền lợi, thẩm quyền, thủ tục xét tặng hoặc truy tặng danh hiệu cao quý này nhằm tôn vinh những bà mẹ có nhiều cống hiến, hy sinh vì sự nghiệp giải phóng dân tộc, bảo vệ Tổ quốc và làm nghĩa vụ quốc tế.

Đối tượng áp dụng của Nghị định là các bà mẹ Việt Nam có những đóng góp, hy sinh to lớn cho Tổ quốc, đáp ứng các tiêu chuẩn cụ thể về số lượng người thân là liệt sĩ, cùng các cơ quan, tổ chức có thẩm quyền thực hiện công tác lập hồ sơ, xét duyệt và tổ chức trao tặng danh hiệu.

Tiêu chuẩn xét tặng hoặc truy tặng danh hiệu "Bà mẹ Việt Nam anh hùng"

Nghị định quy định cụ thể các trường hợp bà mẹ được xét tặng hoặc truy tặng danh hiệu vinh dự Nhà nước bao gồm:

• Bà mẹ có 2 con là liệt sĩ và có chồng hoặc bản thân là liệt sĩ.
• Bà mẹ có 2 con mà cả 2 con đều là liệt sĩ, hoặc trường hợp chỉ có 1 con duy nhất và người con đó là liệt sĩ.
• Bà mẹ có từ 3 con trở lên là liệt sĩ.
• Bà mẹ có 1 con là liệt sĩ, đồng thời cả chồng và bản thân bà mẹ cũng là liệt sĩ.
• Lưu ý về xác định đối tượng: Người con là liệt sĩ bao gồm cả con đẻ và con nuôi hợp pháp được pháp luật thừa nhận và đã được Chính phủ tặng Bằng "Tổ quốc ghi công". Người chồng là liệt sĩ phải là người đã được tặng Bằng "Tổ quốc ghi công" và người vợ (bà mẹ) đang được hưởng chế độ tuất liệt sĩ.
• Trường hợp đặc biệt: Những bà mẹ có đủ một trong bốn điều kiện nêu trên nhưng do chịu đựng nỗi đau thương mất mát quá lớn (mất con, mất chồng) dẫn đến bị bệnh tâm thần thì vẫn được xem xét tặng danh hiệu "Bà mẹ Việt Nam anh hùng".

Quyền lợi và chế độ ưu đãi kèm theo danh hiệu

Các bà mẹ được phong tặng danh hiệu cao quý này được hưởng các quyền lợi vật chất và tinh thần cụ thể:

• Được cấp Bằng và Huy chương "Bà mẹ Việt Nam anh hùng".
• Được nhận một khoản tiền thưởng một lần trị giá ba triệu đồng.
• Được hưởng đầy đủ các chế độ ưu đãi theo quy định của pháp luật về ưu đãi người hoạt động cách mạng, liệt sĩ và gia đình liệt sĩ, thương binh, bệnh binh, người hoạt động kháng chiến, người có công với cách mạng.
• Đối với trường hợp truy tặng: Bằng, Huy chương và khoản tiền thưởng một lần ba triệu đồng sẽ được trao lại cho thân nhân đang trực tiếp đảm nhiệm việc thờ cúng bà mẹ. Việc trao tặng này do Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, thành phố nơi thân nhân cư trú xem xét và quyết định.

Thẩm quyền, quy trình và thủ tục lập hồ sơ đề nghị

Quy trình xét duyệt được thực hiện chặt chẽ từ cấp cơ sở lên đến cấp Trung ương:

• Cấp xã, phường, thị trấn: Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã có trách nhiệm lập danh sách các bà mẹ đủ điều kiện. Các tổ chức đoàn thể như Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, Hội Cựu chiến binh tại địa phương có trách nhiệm phối hợp kiểm tra, xác minh danh sách này.
• Cấp huyện, quận, thị xã: Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp huyện tiến hành thẩm tra, xác minh lại danh sách và tổng hợp báo cáo lên Ủy ban nhân dân cấp tỉnh.
• Cấp tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương: Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh tổng hợp danh sách toàn địa phương để trình Thủ tướng Chính phủ (thông qua Viện Thi đua - Khen thưởng Nhà nước), đồng thời gửi văn bản báo cáo đến Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội và Bộ Quốc phòng.
• Cấp Trung ương: Viện Thi đua - Khen thưởng Nhà nước chủ trì, phối hợp với Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Bộ Quốc phòng cùng các cơ quan liên quan thẩm tra, tổng hợp danh sách trình Chủ tịch nước ra quyết định phong tặng hoặc truy tặng.
• Thành phần hồ sơ đề nghị: Bao gồm bản đề nghị của Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh kèm danh sách (gửi các cơ quan Trung ương nêu trên) và bản kê khai thông tin chi tiết từng bà mẹ do Ủy ban nhân dân cấp xã lập kèm biên bản họp xác minh của các đoàn thể chính trị - xã hội.

Trách nhiệm của các Bộ, ngành Trung ương và địa phương

Nghị định phân công nhiệm vụ rõ ràng cho các cơ quan liên quan để đảm bảo việc thực hiện chính sách được đồng bộ:

• Viện Thi đua - Khen thưởng Nhà nước: Chịu trách nhiệm chuẩn bị và bảo đảm đầy đủ số lượng Bằng, Huy chương theo mẫu đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt.
• Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội và Bộ Quốc phòng: Có trách nhiệm hướng dẫn, kiểm tra việc áp dụng các tiêu chuẩn xác định đối tượng tại Điều 1 để việc xét tặng được chính xác, công bằng.
• Bộ Tài chính: Bảo đảm nguồn kinh phí cho việc chế tác Bằng, Huy chương, chi trả khoản tiền thưởng một lần và hướng dẫn các địa phương sử dụng ngân sách nhà nước để tổ chức lễ trao tặng.
• Ủy ban nhân dân cấp tỉnh: Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh chịu trách nhiệm trực tiếp trong việc tổ chức lễ trao tặng danh hiệu tại địa phương, yêu cầu buổi lễ phải diễn ra trang trọng, thiết thực và ý nghĩa.

Xử lý trường hợp không còn xứng đáng với danh hiệu

Nghị định cũng quy định cơ chế giám sát đối với danh hiệu đã trao tặng. Trong trường hợp bà mẹ đã được tặng danh hiệu "Bà mẹ Việt Nam anh hùng" nhưng sau đó có hành vi tỏ ra không còn xứng đáng với danh hiệu vinh dự này, Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh có trách nhiệm xem xét cụ thể, thận trọng, lấy ý kiến rộng rãi của nhân dân tại cơ sở để trình Thủ tướng Chính phủ xem xét, báo cáo Chủ tịch nước quyết định thu hồi danh hiệu.

Hiệu lực thi hành và lộ trình thực hiện

Nghị định 176-CP có hiệu lực thi hành kể từ ngày 1 tháng 12 năm 1994.

Về lộ trình triển khai, các địa phương tiến hành lập danh sách đề nghị phong tặng hoặc truy tặng vào các dịp lễ lớn bao gồm: Kỷ niệm 50 năm Ngày thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam (22/12/1994), Kỷ niệm 50 năm Ngày thành lập nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2/9/1995). Sau các mốc thời gian này, việc xét tặng sẽ được thực hiện định kỳ hàng năm vào dịp Quốc khánh ngày 2 tháng 9.

Các Bộ trưởng Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, Bộ trưởng Bộ Tài chính, Viện trưởng Viện Thi đua - Khen thưởng Nhà nước và Chủ tịch Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương chịu trách nhiệm thi hành toàn bộ các quy định tại Nghị định này.