Văn bản pháp luật

Giới thiệu chung về Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 13:2008

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 13:2008 hoàn toàn tương đương với tiêu chuẩn quốc tế ISO 2203:1973. Tiêu chuẩn này quy định các quy tắc biểu diễn quy ước cho phần có răng của các loại bánh răng, bao gồm cả bánh răng côn, bánh răng trụ, trục vít và bánh xích. Quy chuẩn này được áp dụng thống nhất trên các bản vẽ kỹ thuật thuộc lĩnh vực cơ khí chế tạo tại Việt Nam.

Phạm vi áp dụng và nguyên tắc cơ bản (Điều 1 - Điều 4)

Tiêu chuẩn TCVN 13:2008 thiết lập các nguyên tắc cơ bản nhằm đơn giản hóa việc thể hiện các chi tiết bánh răng trên bản vẽ kỹ thuật mà vẫn đảm bảo tính chính xác và dễ hiểu cho người đọc bản vẽ. Các điều khoản đầu của tiêu chuẩn tập trung vào các nội dung cốt lõi sau:

Phạm vi áp dụng: Tiêu chuẩn áp dụng cho việc lập các bản vẽ chi tiết và bản vẽ lắp của các loại bánh răng, thanh răng, trục vít, bánh vít và bánh xích.
Nguyên tắc biểu diễn chung: Theo quy ước, các răng của bánh răng không được vẽ chi tiết trên bản vẽ. Thay vào đó, chúng được biểu diễn bằng các đường quy ước để đơn giản hóa quá trình thiết kế và đọc bản vẽ.
Đường đỉnh răng: Được thể hiện bằng nét liền đậm (nét cơ bản) trên cả hình chiếu và hình cắt.
Đường chia (đường lăn): Được thể hiện bằng nét gạch chấm mảnh. Đây là đường giới hạn quy ước quan trọng nhất để xác định kích thước ăn khớp của bánh răng.
Đường chân răng: Thông thường không cần vẽ trên hình chiếu. Tuy nhiên, trên hình cắt, đường chân răng phải được thể hiện bằng nét liền đậm.

Quy ước biểu diễn chi tiết bánh răng đơn lẻ

Đối với bản vẽ chi tiết của một bánh răng đơn lẻ, tiêu chuẩn quy định cụ thể cách vẽ các yếu tố cấu thành như sau:

Hình chiếu ngoài: Vẽ đường đỉnh răng bằng nét liền đậm. Vẽ đường chia bằng nét gạch chấm mảnh. Không vẽ đường chân răng trừ trường hợp đặc biệt cần thiết.
Hình cắt dọc: Vẽ đường đỉnh răng và đường chân răng bằng nét liền đậm. Phần kim loại của thân bánh răng được gạch mặt cắt (tô vật liệu) kéo dài đến tận đường đỉnh răng, không dừng lại ở đường chân răng.
Hướng răng: Nếu cần thể hiện hướng của răng (răng thẳng, răng nghiêng, răng chữ V), sử dụng ba nét liền mảnh có hình dạng tương ứng vẽ trên bề mặt chia của bánh răng.

Quy ước biểu diễn cặp bánh răng ăn khớp trên bản vẽ lắp

Khi thể hiện hai bánh răng ăn khớp với nhau trên bản vẽ lắp, tiêu chuẩn đưa ra các quy định nghiêm ngặt để tránh nhầm lẫn:

Vùng ăn khớp trên hình chiếu: Không vẽ các răng ăn khớp xen kẽ nhau. Đường đỉnh răng của bánh răng chủ động hoặc bánh răng bị che khuất một phần sẽ được ưu tiên thể hiện rõ ràng.
Vùng ăn khớp trên hình cắt: Tại vùng ăn khớp, đường đỉnh răng của một trong hai bánh răng (thường là bánh răng chủ động hoặc bánh răng nằm phía trước) được vẽ bằng nét liền đậm, trong khi đường đỉnh răng của bánh răng còn lại được vẽ bằng nét đứt hoặc bị che khuất.
Đường chia tại vùng ăn khớp: Hai đường chia của hai bánh răng tiếp xúc nhau tại một đường tiếp tuyến chung, được vẽ bằng nét gạch chấm mảnh.

Ý nghĩa và tầm quan trọng của tiêu chuẩn

TCVN 13:2008 đóng vai trò quan trọng trong việc chuẩn hóa ngôn ngữ bản vẽ kỹ thuật cơ khí tại Việt Nam. Việc áp dụng tiêu chuẩn này giúp:

Thống nhất cách biểu diễn bánh răng giữa các đơn vị thiết kế, chế tạo và nghiệm thu sản phẩm.
Giảm thiểu thời gian vẽ thủ công các biên dạng răng phức tạp trên bản vẽ kỹ thuật.
Tránh các sai sót, hiểu lầm trong quá trình đọc bản vẽ lắp và gia công chi tiết bánh răng thực tế.

TIÊU CHUẨN QUỐC GIA

TCVN 13 : 2008

ISO 2203 : 1973

BẢN VẼ KỸ THUẬT - BIỂU DIỄN QUY ƯỚC BÁNH RĂNG

Technical drawings - Conventional representation of gears

Lời nói đầu

TCVN 13 : 2008 thay thế TCVN 13 : 1978.

TCVN 13 : 2008 hoàn toàn tương đương với ISO 2203 : 1973.

TCVN 1870 : 2008 do Ban kỹ thuật tiêu chuẩn Quốc gia TCVN/TC10 Bản vẽ kỹ thuật biên soạn, Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng đề nghị, Bộ Khoa học và Công nghệ công bố.

BẢN VẼ KỸ THUẬT - BIỂU DIỄN QUY ƯỚC BÁNH RĂNG

Technical drawings - Conventional representation of gears

1. Phạm vi áp dụng

Tiêu chuẩn này quy định cách biểu diễn quy ước phần răng của bánh răng bao gồm trục vít - bánh vít và bánh xích. Tiêu chuẩn này áp dụng cho bản vẽ chi tiết và bản vẽ lắp.

Nguyên tắc cơ bản biểu diễn bánh răng (trừ trường hợp hình cắt dọc trục) như là một chi tiết khối đặc không có răng, nhưng có bổ sung bề mặt chia bằng nét chấm - gạch dài mảnh.

CHÚ THÍCH Để toàn bộ các hình trong tiêu chuẩn này đồng nhất thì biểu diễn theo phương pháp góc chiếu thứ nhất (Phương pháp E). Cần hiểu rằng phương pháp góc chiếu thứ ba (Phương pháp A) cũng áp dụng giống như phương pháp đã được sử dụng mà không trái với nguyên tắc đã quy định.

2. Bản vẽ chi tiết (Các bánh răng riêng lẻ)

2.1. Đường bao và các cạnh

Biểu diễn đường bao và các cạnh của mỗi bánh răng (xem Hình 1, Hình 2 và Hình 3), như sau:

- trong hình chiếu không cắt, là bánh răng liền khối bị giới hạn bằng mặt đầu;

- trong mặt cắt dọc trục, là bánh răng thẳng có hai răng đối nhau theo đường kính, được biểu diễn không cắt, ngay cả trong trường hợp bánh răng không có răng thẳng hoặc có số răng lẻ.

2.2. Mặt chia

Vẽ mặt ăn khớp theo một đường chấm - gạch dài mảnh, ngay cả đối với phần khuất và phần hình cắt, và biểu diễn như sau:

- trong hướng chiếu vuông góc với trục, bằng đường tròn chia của nó (đường tròn chia mặt mút lớn trong trường hợp bánh răng côn, và đường tròn chia mặt cắt ngang trung bình trong trường hợp bánh vít) (xem Hình 1, Hình 2 và Hình 3);

- trong hướng chiếu song song với trục, bằng đường bao ngoài của nó, kéo dài đường thẳng vượt quá đường bao bánh răng về mỗi bên (xem Hình 1, Hình 2 và Hình 3).

2.3. Mặt chân răng

Theo quy tắc chung, không biểu diễn mặt chân răng trừ trong hình cắt.

Tuy nhiên, nếu cần trợ giúp cho biểu diễn thì cũng vẽ mặt chân răng trên hình chiếu, trong trường hợp này nó được vẽ bằng nét liền mảnh (xem Hình 4, Hình 5 và Hình 6).

2.4. Răng

Xác định prôfin răng bằng tham chiếu một tiêu chuẩn hoặc một hình vẽ với tỉ lệ thích hợp.

Nếu chủ yếu biểu diễn một hoặc hai răng trên bản vẽ (để xác định phần cuối của chân răng hoặc thanh răng, hoặc để định rõ vị trí của răng liên quan đến mặt phẳng chiều trục đã cho), vẽ chúng bằng nét liền đậm (xem Hình 5 và Hình 6).

Cần thiết chỉ ra hướng răng của bánh răng hoặc thanh răng trên hình chiếu bề mặt răng trên hình chiếu song song với trục của bánh răng, phải thể hiện ba nét liền mảnh tương ứng với dạng và hướng răng (xem Bảng 1 và Hình 7).

Hình 1

Hình 2

Hình 3

Hình 4

Bảng 1

Hệ thống răng	Ký hiệu
Hướng xoắn phải Hướng xoắn trái
Xoắn kép (chữ V)
Răng xoắn

Hình 5

	CHÚ THÍCH : Nếu biểu diễn các bánh răng ăn khớp, chỉ cần thể hiện hướng của một răng
Hình 6	Hình 7

3. Bản vẽ lắp (Cặp bánh răng)

Quy tắc quy định để biểu diễn bánh răng trên bản vẽ chi tiết cũng được áp dụng cho bản vẽ lắp. Tuy nhiên, đối với cặp bánh răng côn, trong hình chiếu song song với trục, kéo dài đường thẳng được vẽ cho mặt chia phải vẽ tới điểm giao nhau với các trục (xem Hình 9 và Hình 10).

Cả hai bánh răng của cặp bánh răng được giả định không bị che khuất bởi bánh răng kia trong phần ăn khớp (xem Hình 8), trừ hai trường hợp sau:

1) nếu một trong hai bánh răng được đặt ở phía trước bánh răng kia, thực sự che khuất một phần của nó (xem Hình 9, Hình 10 và Hình 11);

2) nếu cả hai bánh răng được biểu diễn trong hình cắt dọc trục, trường hợp này một trong hai bánh răng được chọn tùy ý, nó được giả định bị che khuất một phần bởi bánh răng kia (xem Hình 9).

Trong hai trường hợp này, không cần thiết phải biểu diễn các giới hạn đường bao bị che khuất nếu không cần thiết phải làm cho bản vẽ rõ ràng (xem Hình 9 và Hình 10).