Nghị định số 22-CP được Chính phủ ban hành năm 1996 quy định chi tiết về việc xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực thuế, nhằm thiết lập trật tự, kỷ cương trong quản lý thuế và bảo đảm nguồn thu cho Ngân sách Nhà nước.

Phạm vi và đối tượng áp dụng

Nghị định này áp dụng đối với các tổ chức, cá nhân có hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực thuế nhưng chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự. Các hành vi vi phạm bao gồm vi phạm quy định của các Luật thuế, Pháp lệnh về thuế; quy định về lập chứng từ mua bán hàng hóa, mở và ghi sổ kế toán; và các khoản thu khác thuộc Ngân sách Nhà nước.

Xử phạt vi phạm về thủ tục đăng ký, sổ sách kế toán và hóa đơn chứng từ

Nghị định phân chia các mức xử phạt cụ thể đối với các hành vi vi phạm về thủ tục kê khai, đăng ký kinh doanh, lập và lưu trữ chứng từ, hóa đơn liên quan đến thuế:

• Phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền từ 20.000 đồng đến 200.000 đồng (có thể phạt đến 1.000.000 đồng nếu có tình tiết tăng nặng) đối với các hành vi: Kê khai đăng ký thuế chậm so với thời hạn; khai không đủ các khoản mục trong tờ khai thuế hoặc tài liệu kế toán; thực hiện không đầy đủ chế độ lập, quản lý, sử dụng hóa đơn bán hàng.
• Phạt tiền từ 100.000 đồng đến 1.000.000 đồng (có thể phạt đến 10.000.000 đồng nếu có tình tiết tăng nặng) đối với các hành vi: Không xuất trình sổ sách kế toán, chứng từ theo yêu cầu; vận chuyển hàng hóa không kèm theo hồ sơ về thuế; không nộp tờ khai thuế đúng thời hạn.
• Phạt tiền từ 1.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng (có thể phạt đến 20.000.000 đồng nếu có tình tiết tăng nặng) đối với các hành vi: Bán hàng không lập hóa đơn giao cho khách hàng; cố ý không nộp tờ khai thuế, báo cáo kế toán dù đã bị thông báo lần thứ hai; hủy bỏ chứng từ, sổ sách kế toán trước thời hạn bảo quản; sử dụng hóa đơn, biên lai không do Bộ Tài chính phát hành; làm mất hóa đơn mà không khai báo hoặc để người khác lợi dụng hóa đơn để trốn thuế.

Xử phạt hành vi khai man, trốn thuế

Đối với các hành vi khai man, trốn thuế đã được quy định tại các Luật thuế hiện hành (thuế doanh thu, thuế lợi tức, thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế xuất nhập khẩu, thuế sử dụng đất nông nghiệp, thuế chuyển quyền sử dụng đất), người vi phạm ngoài việc nộp đủ số thuế còn bị phạt tiền theo quy định của từng luật thuế đó. Đối với các loại thuế khác, mức phạt tối đa không quá 100.000.000 đồng và được áp dụng như sau:

• Phạt tiền bằng số tiền thuế trốn (có thể phạt đến 2 lần nếu có tình tiết tăng nặng) đối với các hành vi: Kê khai không đúng căn cứ tính thuế; lập sổ sách, hóa đơn sai thực tế; để ngoài sổ sách số liệu kế toán; giả vờ tạm nghỉ kinh doanh để được miễn, giảm thuế nhưng thực tế vẫn hoạt động. Trường hợp bị phát hiện trước thời điểm quyết toán thuế thì không bị phạt trốn thuế mà bị phạt theo quy định về vi phạm thủ tục kế toán.
• Phạt tiền bằng 2 lần số thuế trốn (có thể phạt đến 3 lần nếu có tình tiết tăng nặng) đối với các hành vi: Vận chuyển hàng hóa không có hồ sơ chứng minh đã nộp thuế; kinh doanh không kê khai đăng ký và nộp thuế; giả mạo hóa đơn, chứng từ, biên lai thuế.
• Truy cứu trách nhiệm hình sự: Trường hợp trốn thuế với số lượng lớn hoặc đã bị xử phạt hành chính mà còn tái phạm sẽ bị chuyển hồ sơ sang cơ quan có thẩm quyền để giải quyết theo pháp luật hình sự.

Xử phạt vi phạm chế độ nộp thuế, nộp phạt và kiểm tra hàng hóa

Nghị định quy định nghiêm khắc đối với các hành vi cản trở hoạt động quản lý thuế và chậm trễ thực hiện nghĩa vụ tài chính:

• Phạt tiền từ 100.000 đồng đến 1.000.000 đồng (tối đa đến 10.000.000 đồng nếu có tình tiết tăng nặng) đối với các hành vi: Không nhận thông báo thuế, lệnh thu, quyết định xử phạt; tổ chức được ủy nhiệm thu không thực hiện đúng trách nhiệm; nộp chậm tiền thuế hoặc tiền phạt; dây dưa nộp thuế. Người vi phạm còn phải nộp phạt chậm nộp theo quy định của các Luật và Pháp lệnh thuế.
• Phạt tiền từ 100.000 đồng đến 1.000.000 đồng (tối đa đến 10.000.000 đồng nếu có tình tiết tăng nặng) đối với hành vi không chấp hành sự kiểm tra hàng hóa trên đường vận chuyển, kiểm tra kho hàng, nguyên liệu; tự ý phá niêm phong kho hàng, máy móc, nhà xưởng do cơ quan có thẩm quyền thực hiện để cưỡng chế thuế.
• Tịch thu tang vật, phương tiện: Áp dụng đối với hành vi vận chuyển hàng hóa không có hồ sơ chứng minh đã nộp thuế hoặc chưa được cơ quan thuế quản lý theo quy định.

Thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính về thuế

Thẩm quyền xử phạt được phân định rõ ràng giữa các cấp trong ngành thuế và Ủy ban nhân dân:

• Cán bộ thuế đang thi hành công vụ: Phạt cảnh cáo, phạt tiền đến 100.000 đồng.
• Trưởng trạm thuế, Đội trưởng đội thuế: Phạt cảnh cáo, phạt tiền đến 200.000 đồng.
• Chi cục trưởng Chi cục thuế: Phạt cảnh cáo, phạt tiền đến 2.000.000 đồng đối với các vi phạm về thủ tục, nộp thuế, kiểm tra; phạt tiền bằng số thuế trốn đối với hành vi khai man, trốn thuế; tịch thu tang vật, phương tiện có giá trị đến 10.000.000 đồng.
• Cục trưởng Cục thuế: Phạt cảnh cáo, phạt tiền đến 20.000.000 đồng đối với các vi phạm về thủ tục, nộp thuế, kiểm tra; phạt đến 3 lần số tiền thuế trốn (riêng thuế xuất nhập khẩu phạt đến 5 lần); tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm.
• Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã: Phạt cảnh cáo, phạt tiền đến 200.000 đồng đối với các vi phạm về thuế sử dụng đất nông nghiệp, thuế nhà đất, thuế sát sinh sau khi thống nhất ý kiến với cơ quan thuế cùng cấp.
• Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp huyện và cấp tỉnh: Có thẩm quyền xử phạt theo quy định của Pháp lệnh xử lý vi phạm hành chính dựa trên đề nghị của cơ quan thuế cùng cấp.

Biện pháp cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt

Nếu tổ chức, cá nhân không tự nguyện chấp hành quyết định xử phạt, người có thẩm quyền có quyền áp dụng các biện pháp cưỡng chế sau:

• Khấu trừ một phần lương, thu nhập hoặc khấu trừ tiền từ tài khoản ngân hàng của đối tượng vi phạm.
• Tạm giữ hàng hóa, tang vật để bảo đảm thu đủ tiền thuế, tiền phạt.
• Kê biên tài sản có giá trị tương ứng để bán đấu giá. Đối tượng bị cưỡng chế phải chịu mọi chi phí phát sinh từ việc tổ chức cưỡng chế và bán đấu giá tài sản.
• Lực lượng Cảnh sát nhân dân có trách nhiệm phối hợp với cơ quan thuế để thực hiện các quyết định cưỡng chế này.

Thời hiệu xử phạt, khiếu nại và chế độ khen thưởng

• Thời hiệu xử phạt: Thời hiệu chung là 2 năm kể từ ngày hành vi vi phạm được phát hiện. Riêng đối với hành vi khai man, trốn thuế, thời hiệu xử phạt là 3 năm. Nếu cố tình trốn tránh hoặc cản trở việc xử phạt thì không áp dụng thời hiệu này.
• Khiếu nại, tố cáo: Việc giải quyết khiếu nại, tố cáo được thực hiện theo quy định của Pháp lệnh xử lý vi phạm hành chính năm 1995.
• Chế độ khen thưởng: Tổ chức, cá nhân có công phát hiện hành vi khai man, trốn thuế được trích thưởng trên số tiền thuế trốn thu hồi được: trích 2% đối với khu vực kinh tế quốc doanh và 5% đối với khu vực kinh tế ngoài quốc doanh. Số tiền còn lại sau khi trích thưởng phải nộp toàn bộ vào Ngân sách Nhà nước.

Hiệu lực thi hành

Nghị định 22-CP có hiệu lực thi hành kể từ ngày 1 tháng 5 năm 1996. Nghị định này bãi bỏ Nghị định số 01/CP ngày 18 tháng 10 năm 1992 của Chính phủ về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực thuế. Bộ trưởng Bộ Tài chính chịu trách nhiệm hướng dẫn chi tiết thi hành Nghị định này.