Pháp lệnh Cán bộ, công chức năm 1998 được Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành (do Chủ tịch Quốc hội Nông Đức Mạnh ký) và chính thức có hiệu lực từ ngày 01 tháng 5 năm 1998. Đây là văn bản pháp lý nền tảng quy định về nghĩa vụ, quyền lợi, những việc không được làm, công tác tuyển dụng, sử dụng, quản lý cũng như chế độ khen thưởng, kỷ luật đối với đội ngũ cán bộ, công chức tại Việt Nam.

Phạm vi và đối tượng áp dụng

Pháp lệnh áp dụng đối với công dân Việt Nam, nằm trong biên chế và hưởng lương từ ngân sách nhà nước, bao gồm các nhóm đối tượng cụ thể sau:

• Người do bầu cử để đảm nhiệm chức vụ theo nhiệm kỳ trong các cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội.
• Người được tuyển dụng, bổ nhiệm hoặc giao nhiệm vụ thường xuyên làm việc trong các tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội.
• Người được tuyển dụng, bổ nhiệm hoặc giao giữ một công vụ thường xuyên, được phân loại theo trình độ đào tạo, ngành chuyên môn, xếp vào một ngạch hành chính, sự nghiệp trong các cơ quan nhà nước.
• Thẩm phán Tòa án nhân dân và Kiểm sát viên Viện kiểm sát nhân dân.
• Người làm việc thường xuyên trong các cơ quan, đơn vị thuộc Quân đội nhân dân và Công an nhân dân nhưng không phải là sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, hạ sĩ quan chuyên nghiệp hay công nhân quốc phòng.
• Ủy ban thường vụ Quốc hội, Chính phủ và các tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội có trách nhiệm quy định cụ thể việc áp dụng Pháp lệnh đối với cán bộ cấp xã, phường, thị trấn; sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp; và cán bộ quản lý trong các doanh nghiệp nhà nước.

Nguyên tắc hoạt động của cán bộ, công chức

• Cán bộ, công chức là công bộc của nhân dân, chịu sự giám sát của nhân dân, phải không ngừng rèn luyện phẩm chất đạo đức và nâng cao năng lực công tác.
• Công tác cán bộ, công chức đặt dưới sự lãnh đạo thống nhất của Đảng Cộng sản Việt Nam, bảo đảm nguyên tắc tập thể, dân chủ đi đôi với phát huy trách nhiệm của người đứng đầu.
• Ngoài Pháp lệnh này, cán bộ, công chức phải tuân thủ các quy định về chống tham nhũng, thực hành tiết kiệm và chống lãng phí.

Nghĩa vụ của cán bộ, công chức

Cán bộ, công chức phải thực hiện nghiêm túc các nghĩa vụ cốt lõi sau:

• Trung thành với Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, bảo vệ an toàn, danh dự và lợi ích quốc gia.
• Chấp hành nghiêm chỉnh đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; thi hành nhiệm vụ theo đúng quy định pháp luật và chịu trách nhiệm cá nhân về việc thi hành công vụ của mình.
• Tận tụy phục vụ nhân dân, tôn trọng nhân dân, liên hệ chặt chẽ và chịu sự giám sát của nhân dân.
• Có nếp sống lành mạnh, trung thực, cần kiệm liêm chính, chí công vô tư; không quan liêu, hách dịch, cửa quyền, tham nhũng.
• Chấp hành sự điều động, phân công công tác của cơ quan có thẩm quyền; giữ gìn bí mật nhà nước và bảo vệ của công.
• Trường hợp nhận quyết định của cấp trên mà có căn cứ cho là trái pháp luật thì phải báo cáo ngay với người ra quyết định; nếu vẫn phải chấp hành thì phải báo cáo lên cấp trên trực tiếp và không phải chịu trách nhiệm về hậu quả của việc thi hành đó.

Quyền lợi của cán bộ, công chức

Cán bộ, công chức được Nhà nước bảo đảm các quyền lợi thiết thực:

• Được hưởng tiền lương tương xứng với nhiệm vụ, công vụ được giao; được bảo đảm các điều kiện làm việc và hưởng chính sách về nhà ở.
• Được hưởng các chế độ nghỉ ngơi (nghỉ hàng năm, nghỉ lễ, nghỉ việc riêng, nghỉ không hưởng lương khi có lý do chính đáng) và các chế độ bảo hiểm xã hội, ốm đau, tai nạn lao động, thai sản, hưu trí theo quy định của Bộ luật Lao động.
• Cán bộ, công chức làm việc ở vùng cao, vùng sâu, vùng xa, hải đảo hoặc ngành nghề độc hại, nguy hiểm được hưởng phụ cấp và chính sách ưu đãi riêng.
• Được tạo điều kiện học tập, nghiên cứu khoa học, sáng tác và tham gia hoạt động chính trị, xã hội.
• Được pháp luật và nhân dân bảo vệ khi thi hành công vụ. Trường hợp hy sinh hoặc bị thương khi thi hành công vụ thì được xem xét công nhận là liệt sĩ hoặc áp dụng chính sách như thương binh.
• Có quyền khiếu nại, tố cáo hoặc khởi kiện các hành vi trái pháp luật của cơ quan, tổ chức, cá nhân xâm phạm đến quyền lợi của mình.

Những việc cán bộ, công chức không được làm

Để bảo đảm tính liêm chính và minh bạch của bộ máy nhà nước, Pháp lệnh nghiêm cấm cán bộ, công chức thực hiện các hành vi:

• Không được chây lười, trốn tránh trách nhiệm, thoái thác nhiệm vụ; không gây bè phái, mất đoàn kết, cục bộ hoặc tự ý bỏ việc.
• Không được cửa quyền, hách dịch, sách nhiễu, gây khó khăn, phiền hà cho cơ quan, tổ chức, cá nhân khi giải quyết công việc.
• Không được thành lập, tham gia thành lập hoặc quản lý, điều hành các doanh nghiệp tư nhân, công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần, hợp tác xã, bệnh viện tư, trường học tư và tổ chức nghiên cứu khoa học tư.
• Không được làm tư vấn cho các doanh nghiệp, tổ chức trong và ngoài nước về các công việc liên quan đến bí mật nhà nước, bí mật công tác hoặc công việc thuộc thẩm quyền giải quyết của mình.
• Cán bộ, công chức làm việc ở ngành nghề liên quan đến bí mật nhà nước thì trong thời hạn ít nhất 05 năm kể từ khi hưu trí, thôi việc không được làm việc cho các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước liên quan đến ngành nghề đã đảm nhiệm.
• Người đứng đầu và cấp phó của người đứng đầu cơ quan không được bố trí vợ, chồng, bố, mẹ, con, anh, chị, em ruột giữ chức vụ lãnh đạo về tổ chức nhân sự, kế toán - tài vụ, thủ quỹ, thủ kho hoặc tham gia mua bán vật tư, giao dịch, ký kết hợp đồng cho cơ quan đó. Người thân của họ cũng không được góp vốn vào doanh nghiệp hoạt động trong phạm vi ngành nghề mà họ trực tiếp quản lý nhà nước.

Tuyển dụng, đào tạo, điều động, hưu trí và thôi việc

• Tuyển dụng: Phải căn cứ vào nhu cầu công việc, vị trí công tác và chỉ tiêu biên chế. Người được tuyển dụng phải có phẩm chất đạo đức, đúng tiêu chuẩn nghiệp vụ, thông qua thi tuyển và phải thực hiện chế độ tập sự trước khi được bổ nhiệm chính thức vào ngạch.
• Đào tạo, bồi dưỡng: Kinh phí do ngân sách nhà nước cấp, thực hiện theo quy hoạch, kế hoạch và tiêu chuẩn của từng chức vụ, ngạch công chức.
• Điều động, biệt phái: Cơ quan có thẩm quyền có quyền điều động hoặc biệt phái công chức đến làm việc tại cơ quan khác theo yêu cầu nhiệm vụ. Công chức biệt phái chịu sự phân công của nơi mới, nhưng cơ quan cử biệt phái có trách nhiệm trả lương và bảo đảm quyền lợi.
• Hưu trí: Công chức đủ điều kiện về tuổi đời và thời gian đóng bảo hiểm xã hội được hưởng chế độ hưu trí. Thời gian công tác có thể kéo dài tối đa không quá 05 năm (hoặc hơn trong trường hợp đặc biệt) nếu cơ quan có nhu cầu, công chức tự nguyện và có đủ sức khỏe.
• Thôi việc: Công chức được thôi việc và hưởng chế độ khi cơ quan sắp xếp tổ chức, giảm biên chế hoặc theo nguyện vọng cá nhân được chấp thuận. Người tự ý bỏ việc sẽ bị kỷ luật, không được hưởng chế độ thôi việc và phải bồi thường chi phí đào tạo. Công chức đang bị xem xét kỷ luật hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự không được phép thôi việc.

Quản lý nhà nước về cán bộ, công chức

Nội dung quản lý bao gồm việc ban hành văn bản pháp luật; lập quy hoạch, kế hoạch; quy định chức danh, tiêu chuẩn; quyết định biên chế; tổ chức thi tuyển, nâng ngạch; thực hiện chế độ tiền lương, khen thưởng, kỷ luật; thanh tra, kiểm tra và giải quyết khiếu nại, tố cáo. Thẩm quyền quyết định biên chế và quản lý được phân cấp rõ ràng giữa Ủy ban thường vụ Quốc hội, Chủ tịch nước, Chính phủ, các Bộ, ngành và Ủy ban nhân dân các cấp.

Khen thưởng và xử lý kỷ luật

• Khen thưởng: Cán bộ, công chức có thành tích xuất sắc được xét khen thưởng bằng các hình thức như Giấy khen, Bằng khen, Danh hiệu vinh dự Nhà nước, Huy chương, Huân chương, hoặc được xét nâng ngạch, nâng bậc lương trước thời hạn.
• Kỷ luật: Công chức vi phạm pháp luật mà chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự thì tùy mức độ phải chịu một trong các hình thức kỷ luật: Khiển trách, Cảnh cáo, Hạ bậc lương, Hạ ngạch, Cách chức, Buộc thôi việc.
• Quy trình kỷ luật: Phải thông qua Hội đồng kỷ luật xem xét. Trong thời gian xem xét, công chức có thể bị tạm đình chỉ công tác từ 15 ngày đến tối đa 03 tháng để phục vụ xác minh và được hưởng lương theo quy định.
• Hệ quả kỷ luật: Công chức bị kỷ luật khiển trách, cảnh cáo, cách chức thì bị kéo dài thời gian nâng lương thêm 01 năm và không được bổ nhiệm vào chức vụ cao hơn trong ít nhất 01 năm. Nếu bị phạt tù mà không được hưởng án treo thì đương nhiên bị buộc thôi việc.
• Quyền khiếu nại, khởi kiện: Công chức có quyền khiếu nại quyết định kỷ luật. Riêng công chức giữ chức vụ từ Vụ trưởng và tương đương trở xuống bị buộc thôi việc có quyền khởi kiện vụ án hành chính tại Tòa án.
• Phục hồi danh dự: Trường hợp công chức bị kỷ luật hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự oan, sai thì được phục hồi danh dự, quyền lợi và bồi thường thiệt hại theo quy định.

Hiệu lực thi hành

Pháp lệnh Cán bộ, công chức năm 1998 có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01 tháng 5 năm 1998. Các quy định trước đây trái với Pháp lệnh này đều bị bãi bỏ. Chính phủ, các tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội có trách nhiệm quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành Pháp lệnh này.